• Jul

    11

    2012
  • 106
img

NIMA UChUN KYeNNYeDI XATNA TARAFDORI EDI?

 

Tarixiy ma'lumotlarga қaraganda, bundan 5 ming yil muҳaddam ҳam Misrda erkaklarni xatna ҳilishar ekan. Mana, bir nyecha asrlardan byeri bu amal musulmonlar va yaҳudiylar orasida kanda қilinmay bajarib kyelinadi. Uzoқ vaқt davomida xatnaga byefarққarab kyelgan ғarb olami o'tgan asrning 60-yillariga borib o'z munosabatini o'zgartirdi, endi nasroniylar ҳam, buddaviy va xudosizlar ҳam xatna қildirish uchun shifokorlar ҳuzuriga zinғillab ҳolishdi.
 Ayniқsa, AҚSh pryezidyenti Jon Kyennyedining omma oldida xatnani tarғib қilib aytgan gaplari va shaxsiy namunasi kuchli ta'sir ko'rsatdi. Tabiiyki, pryezidyentga ushbu amalning inson salomatligiga ijobiy ta'siri juda ma'қul bo'lgan edi. Bu ҳaқida to'xtalishdan oldin, xatna o'zi nima dyegan savolga javob byeraylik. 
«Xatna» so'zi arabchadan olingan bo'lib, poklash, tozalash dyegan ma'nolarni bildiradi, tibbiyotda esa bu kichik amaliyot sirkumtsiziya dyeb ataladi. Bunda o'ғil bola yoki erkak jinsi a'zosi pyeshob chiқarish tyeshigini byerkitib turadigan tyeri kyesib tashlanadi. Dinimizga ko'ra, xatna sunnat amali ҳisoblanadi. Ҳadislardan birida kyeltirilishicha, o'nta narsa badanga tyegishli sunnatdir: mo'ylabni қisқartirish, soҳol қo'yish, misvok tutish, burunni suv bilan chayish, tirnoқni olish, bo'ғim va kovaklar oralarini yuvish, қo'ltiқ yungini yulish, kindik osti mo'ylarini tozalash, najosat maxrajlariga suv syepish va xatna қildirish. Biz bilamizki, payғambarimiz Muҳammad alayҳissalom onalaridan xatna ҳolda dunyoga kyelganlar.
Zamonaviy tibbiyot xatnaning eng birinchi foydasi sifatida o'ғil bola jinsiy a'zosi gigiyenasining yaxshilanishini e'tirof etadi. Xatna ҳilingan bola fimoz – pyeshobning erkin va ravon chiқishiga monyelik қiluvchi kasallikdan xalos bo'ladi. Fimozda erlik a'zosining chyeka kyertmak қismi torayib, pyeshob chiқishi қiyinlashadi, natijada esa bola azob chyekadi, yiғloқi bo'lib ҳoladi. Agar ushbu kasallik o'z vaҳtida davolanmasa, kyeyinchalik қovuқ va buyrak faoliyatining ishdan chiқishiga sabab bo'lishi mumkin ekan. Yapon olimlari jinsiy a'zolar soҳasidagi xastaliklarni o'rganib, ularning oldini olishda xatnaning aҳamiyatini aniқlashibdi. Tadқiқotlardan ma'lum bo'lishicha, xatna erkak jinsiy a'zosidan chiқadigan қo'lansa ҳidli oқma – smyegmani to'xtatib ҳolar ekan. Smyegma esa ayollar jinsiy a'zolarida onkologik kasalliklar rivojlanishiga sabab bo'luvchi asosiy omillardan biri ҳisoblanadi. Bundan tashҳari, xatna bo'lgan erkaklarning turmush o'rtoқlari bachadon bo'yni saratoniga dyeyarli uchramasligi aniқlangan. Bunday dardni chaҳiruvchi viruslar esa erkak jinsiy a'zosi uchidagi ortiқcha tyerida ko'plab uchrar ekan.
Xatna zino oҳibatida kyelib chiҳuvchi tanosil ҳamda pyeshob chiҳaruv yo'liga infyektsiya tushgach, paydo bo'ladigan kasalliklar xavfini pasaytiradi, shuningdyek OITS yuқishi eҳtimolini kamaytiradi. Amyerika Soғliқ instituti tomonidan o'tkazilgan tadқiқot so'nggi fikrimizni isbotlaydi. Institut xodimlari Afrika қit'asining Kyeniya va Uganda davlatlarida sakkiz mingdan ziyod ekrakni tyekshiruvdan o'tkazishgan. Natija esa қuyidagicha – xatna ҳilish Kyeniya erkaklari orasida VICh virusining 53 foiz, Ugandada esa 48 foiz kamayishiga olib kyelgan. 
Jinsiy a'zo uchidagi tyerining kyesib tashlanishi bir nyecha maҳsadlarda bajarilishi mumkin: ijtimoiy (shaҳvoniy ҳirsni muvozanatga solish, chunki xatna ҳilinmagan erkakda jinsiy a'zo boshchasi juda syezuvchan bo'ladi va jinsi yaҳinlik paytida shaҳvatning muddatidan ilgari otilib chiқishiga sabab bo'lishi mumkin), diniy (sunnat, diniy urf-odatlarga ko'ra), tibbiy (xastaliklardan foriғ ҳilish uchun) yoki milliy (masalan, yaҳudiylar o'z millatlarini ko'rsatish uchun ҳam xatna қildirishar ekan).
Xatna urologiyada murakkab opyeratsiya ҳisoblanmaydi, ammo ba'zi ҳolatlarda bu amal tavsiya қilinmaydi. Masalan, xatna ҳilinayotgan go'dakning tanasiga yara-chaқalar toshsa, uning tana ҳarorati 37 0 darajadan yuҳori bo'lsa, o'pkasida shamollash kuzatilsa, go'dak қon kasalliklari ro'yxatida tursa, unda ich kyetish alomatlari bo'lsa, қon taҳlilida trombottsitlar soni 100 000 dan kam bo'lsa, go'dak jinsi azosining anomaliyasida (epispadiya, gipospadiya kabi). Ayniқsa, gyemofiliyaga uchragan byemorni xatna ҳilish jiddiy oҳibatlar bilan yakunlanishi mumkin. Gyemofiliya – faқat erkaklarda uchraydigan, ko'p қon kyetishi bilan kyechadigan irsiy kasallik ҳisoblanadi. Mazkur kasallikka yo'liққan go'dakning jinsiy a'zo tyerisi kyechilgach, қon to'xtamay oқavyeradi, қonni to'xtatishga bo'lgan urinishlar esa natija byermaydi. Bu ҳolda bolani zudlik bilan қon қuyish markaziga olib borish zarur.
Ba'zi bolalar tuғma xatna ҳilingan bo'lishlari mumkin, shunday bo'lsa-da, uni mutaxassisga ko'rsatish foydadan xoli bo'lmaydi. Chunki ba'zi bolalar xatna bo'lgandyek ko'rinsa ҳam, tyerini kyesish zarurati yuzaga kyeladi.  
Bizda eski paytlardan byeri xatna sartaroshlar tomonidan bajarilib kyelinadi. Ular bu amal uchun yoz va kuzni eng қulay fasllar ҳisoblashgan. Boshқa vaҳtda esa organizmning immun tizimi susaygan bo'ladi, jinsiy a'zo shamollab ҳolishi mumkin, kyesilgan joy esa syekin bitadi, dyeb ҳisoblashgan. Ammo ҳozir қonni zudlik bilan to'xtatuvchi vositalar mavjud, xatnani istalgan faslda (eng muҳimi, malakali mutaxassis-shikfokor tomonidan) amalga oshirsa bo'ladi. 
 
Abror Masharipov tayyorladi