• Jun

    03

    2014
  • 243
img

Erkak jinsiy a'zolari (ORGANA GENITALIA MASCULINA):

Erkak jinsiy a'zolari (ORGANA GENITALIA MASCULINA):

 

          Ikkiga bo'linadi: ichki va tashқi

 

Tashқi jinsiy a'zolari:

Yorғoқ (Scrotum) va jinsiy olat (penis) iborat.

Ichki jinsiy a'zolar:

Moyak (Testis), Moyak ortiғi (epididymis), uruғ olib chiқuvchi kanal (ductus deferens), uruғ pufakchasi (vesicula seminalis) va eyakulyatsiya kanali (ductus ejaculatorius).

Қo'shimcha byezlari:

          Uruғ pufakchalar (GLANDULA SEMINALIS (VESICULA SEMINALIS), Prostata byezi (GLANDULA PROSTATA), Kupyer byezlari (GLL. BULBOURETHRALES (COWPER)

 

YoRҒOҚ (SCROTUM):

 

          Chot orasida joylashgan ichida moyak, epididim va uruғ tizimchasini (testis, epididymis, funiculus spermaticus) ҳimoya қiladigan xalta ko'rinishga ega a'zodir. O'lchami yoshga boғliқ ravishda o'zgarib turadi. Yangi tuғilganlarda қovga yopishib tursa yosh o'tgan sari pastga osilib boradi. Moyaklar ona қornidagi davrda byeldan rivojlanib қorin dyevorini yorib o'tib yorғoққa tushadi va shu tushish yo'lida to'xtalishlar ҳam ma'lum kasalliklar(kriptorxizm va ҳakozo)ga sabab bo'ladi. Қorin old dyevori mushak to'қimalari ҳam yorғoқ қavatlarida ishtirok etganligi sababli ularn қisқarish xususiyati bo'lganligi sababli moyaklarni tashқi ҳaroratga moa ravishda yuқoriga va pastgi xarakatlanishiga yordam byeradi

          Scrotum tyerisida myelanin pigmyenti ko'pligidan rangi to'қroқ bo'ladi. Juda oz miқdorda yoғ ҳujayralari uchraydi va maҳsulotida o'ziga xos ҳid bo'ladi.

          Yorғoқni ҳarorati odatda tana ҳaroratidan 3-4o gradus pastroқ bo'ladi. (33,9o). Buning sababi esa uruғ ҳujayralarini ishlashi uchun uyғun ҳaroratdir. Shuning uchun yuқori tyempyeraturada ishlaydiganlarda (myetallurgiya), ko'p saunaga kiradiganlarda, yosh davrda tor kiyim (plavka trusi) kiyadiganlarda farzandsizlik ko'proқ uchraydi.

Istisko, Gidrosyelye(Hidroselye), Vodyanka : ko'p uchraydigan kasalliklaridan biridir, moyak pardalarida turli sabablarga ko'ra suv yiғilishdir. Chorasi asosan opyerativdir. Gyematotsyelye, Hematoselye: қon to'planishidir.

 

Jinsiy olat (PENİS):

 

          Ikki қismdan iborat, erkin қism tashқari yorғoқ ustida osilib turadi, silindr shaklda bo'ladi uzunligi yoshga irққa bo'yiga ko'ra 9sm.dan 20sm.gacha bo'ladi. Қimirlamaydigan қismi қov suyagiga ikki oyoқcha bilan yopishgan ҳolda turadi. Jinsiy olatni vazifasi jinsiy aloқada bo'lish va siydikni tashқariga chiқarishga yordam byeradi. Jinsiy olat ikkita ғovak (kavyernoz) tanacha va spongioz tanacha )ichida uryetra siydik kanali)dan iboratdir. Uchinchi ғovak tanacha spongioz tanacha uch tomonga kyelib jinsi olat boshchasini ҳosil қiladi. Yangi tuғilgan chaқoloқlarda boshchasi sunnat tyerisi bilan қoplangan bo'ladi va Tisson byezchalari smyegma ishlab chiқaradi. Sunnat tyerisini uchi ochilmay қolishi natijasida (fimoz dyeyiladi kasallikni nomi) siyishga қiyinchilik tuғdiradi. Gigyena jiҳatida bu tyerini olib tashlashlik ma'қul ҳisoblanadi.

 Uryetra (siydik kanali) URETHRA MASCULINA:  jinsiy olatning ostida joylashgan siydik va jinsiy aloқada spyerma tashқariga chiқishiga yordam byeradi.

 Ichki jinsiy a'zolar:

Moyak (Testis), Moyak ortiғi (epididymis), uruғ olib chiқuvchi kanal (ductus deferens), uruғ pufakchasi (vesicula seminalis) va eyakulyatsiya kanali (ductus ejaculatorius).

 Moyaklar TESTIS (ORCHIS):

 

          Yorғoқ ichida uruғ tizimchasi elyemyentlari bilan tutash ҳolada ovalsimon ko'rinishdagi, asosiy uruғ(spyermatozoid) va erkaklik gormoni (tyestostyeron)ni ishlab chiқaruvchi muҳim juft(2ta) byez a'zodir. 4-5 sm uzunligi, 2,5-3sm eni va 2-3sm қalinlikka egadir. Odatda  oғirligi 10-14gr atrofida bo'ladi. Yorғoқ ichida ba'zan ҳarakatlanib ba'zan osilgan ҳolatlarda turadi. Ikki қavat oқsil pardasi bo'ladi va shu parda o'ta syezuvchandir oғriқ ryetsyeptorlari ҳam shu yerda joylashgan. Chap mochk o'ngga nisbatan ko'pincha pastroқda joylashgan bo'ladi buni sababi embrional rivojlanish davrida moyaklarni ҳosil bo'lishi joylarini farқli bo'lganidandir. Moyaklar қorin ichki ҳaroratida faoliyat ko'rsataolmaydilar(spryematozoid ishlab chiқarish uchun) ular uchun uyғun sharoit 2 va 3 gradus past bo'lishidadir.        Rivojlanishni izdan chiқishiga қarab ҳam ba'zi kasalliklar kyelib chiқadi. Ona қornida 4 oyida kanal bo'ylab joyiga ҳarakatlanish boshlanadi. 7 oyda nomsiz kanalni ichki tyeshigiga kyelgan bo'ladi shuning uchun erta tuғilgan erkak chaқaloқni moyaklari joyida bo'lmasligi ba'zan normal ҳolat ҳisoblanib kutish tavsiya қilinadi. Ҳomiladorlikni oxirgi 2 oyi ichida kanaldan o'tib o'z joyiga tushadi. Қorin bo'shliғidan o'z yotoғiga tushishi uchun gubernaculum testis nomli boғlam kyerak bo'ladi shuni rivojlanmasligi moyaklarni o'rniga tushmaslikka yoki қaytib chiқishiga sabab bo'ladi va jarroҳlik yo'li bilan moyak joyiga fiksatsiya қilinadi. Undan tashқari moyak қorin bo'shliғidan o'tib kyelayotganda қorin parda(processus vaginalis) ҳam ishtirok etadi moyak o'z o'rniga tushganda bu kanal so'rilib kyetish kyerak ba'zan yopilmalik ҳisobiga churralar (grija) yoki istisқo (vodyanka) rivojlanadi. Tuғilganda moyaklarni o'z o'rnida bo'lmasligi kriptoorxizm, moyakni o'z yo'nalishidan boshқa joylarda bo'lishi ektopiya dyeyiladi. Ҳar ikki moyakni rivojlanmasligi anorxizm, bittasini bo'lmasligi monoorxizm, yaxshi rivojlanmasligi moyak gipoplaziyasi dyeyiladi. Bu yerda bir oғiz tomirlari ҳaқida aytib o'tishimiz kyerak bo'ladi, moyak vyenalarini kyengayishini va ryeflyuksini varikotsyelye dyeyiladi va ҳaқda aloҳida maқolamiz bor tanishishilaring mumkin.

 Moyak ortiғi EPIDIDYMIS:

           Tyekis yoyib chiқilganda taxminan 6 myetr uzunlikka ega bo'ladigan egri bugri kanaldir. Moyakni orқa ust tarafida yarim oysimon shaklda turadi. Uch қismdan iborat bosh, tana va dum. (caput, corpus va cauda epididymis).  Ҳar bir urolog va androlog byemor ko'rish payti bularn palpatsiya қilish shartdir. Bosh қismida bir ortiқ yana mavjudki ba'zi ҳollarda shuning o'zini buralib қolishi ҳam kuchli oғriқlarga sabab bo'ladi (appendix epididymidis). Moyak ortiғini asosiy vazifasi moyaklarda ishlab chiқilgan spyermatozoidalarni ombori dyeposidir. Lyekin bu yergacha ular ҳali ҳarakatchan bo'lmaydilar.Spyermatozoidlar moyak ortiғida va prostata byezini maҳsuloti ta'siri ostida ҳarakatchanlik қozonadilar.

 Uruғ olib chiқuvchi kanal (DUCTUS DEFERENS):

           Moyak ortiғini davomi sifatida rivojlanagan uzunligi 40-50sm atrofida vazifasi faқatgina uruғni eyakulyatsiya kanaligacha o'tқazib byerishdir. Eski adabiyotlarad tomirga o'xshash bo'lganiga vasa deferens  dyeyilgan. Ko'rikda albatta ko'rilishi shartdir, chunki tuғma rivojlanmagan ҳolatlar ҳam mavjuddir. Bundan tashқari erkaklar kontratsyeptsiyasida boғlab қo'yish orқali erkaklarni ҳomilador қilish қobilyatini ҳam to'xtatish mumkin. Vazektomiya dyeyiladi. Turli sabablarga ko'ra ayol kontratsyeptsiyasi (spiral va ҳ) mumkin bo'lmagan ҳolda murojaat қilish mumkin bo'lgan usuldir.

 Uruғ otuvchi kanalcha DUCTUS EJACULATORIUS:

           Uruғ olib kyeluvchi (Ductus deferens) bilan uruғni tashқariga chiқaruvchi kanalni (ductus excretorius) birlashishi natijasida paydo bo'lgan kanalchadir. Prostatani ichida o'tib siydik kanalidagi uruғ do'mboқchasiga ochilidi.

 FUNICULUS SPERMATICUS:

           Moyak tomirlari, nyervlari, uruғ olib chiқuvchi kanalni o'z ichida tutuvchi ҳosiladir. Ҳar ikki tarafada bittadan bo'lib nomsiz kanalni ichidan o'tib moyaklarni yorғoқ ichida osilib turishini ta'minlaydi.

 Қo'shimcha byezlari: oxirgi paytlarda ichki gyenital a'zo sifatida қabul қilinmoқda.

 Uruғ pufakchalar (GLANDULA SEMINALIS (VESICULA SEMINALIS):

 uruғ suyuқligigi asosan fruktoza spyermatozoidlarni enyergiyasini ta'minlashga javobgardir.

Prostata byezi (GLANDULA PROSTATA):

 

          Kichik chanoқ ichida қov suyagi ortida joylashgan қovuқ chiқishi қismida siydik kanali o'rab olgan ҳolda turadi. 3x4x2,5sm o'lchamga ega. Asosiy vazifasi spyermatozoidlar uchun ҳayotbaxsh қiluvchi syekryet ishlab chiқarish, erkak gormonlarni aktiv formasiga o'tқazish va ҳakozolardir. Eng kyeng tarқalgan kasalliklari prosatati (bu ҳaқda maқola bor saytda tanishib chiқinglar) va yoshi o'tganda jinsiy faollikdan susayish boshlanganda rivojlanadigan adyenomadir. Prostata byezi xavfsiz gipyerplaziyasi ҳam dyeyiladi. Kyelgusida maқola yozamiz.

 

Kupyer byezlari (GLL. BULBOURETHRALES (COWPER):

 

          2-3 sm uzunligida siydik kanalini boshlanish қismida turadi. Vazifasi eyakulyatsiyadan oldin maҳsulot ishlab chiқarib қoldiқ siydikni nyeytrallash va eyakulyatni chiқishiga zamin tayyorlash.